Krótko: Artemis to program NASA, którego celem jest powrót ludzi na Księżyc i budowa stałej bazy przy jego biegunie południowym. Po bezzałogowym locie Artemis I (2022) i załogowym przelocie wokół Księżyca w misji Artemis II (kwiecień 2026) NASA planuje test lądowników na orbicie okołoziemskiej w misji Artemis III (2027) i pierwsze lądowanie w misji Artemis IV na początku 2028 roku.
Czym jest program Artemis
Program formalnie ustanowiła dyrektywa prezydencka Space Policy Directive-1 z 2017 roku, a nazwę Artemis NASA nadała mu w 2019 roku. Artemida to w mitologii greckiej siostra bliźniaczka Apolla, co nawiązuje do programu, który w latach 1969–1972 wysłał na Księżyc dwunastu astronautów. Przy ogłoszeniu programu NASA zapowiadała, że w ramach Artemis na Księżycu stanie pierwsza kobieta.
W przeciwieństwie do Apollo program nie kończy się na pojedynczych lądowaniach. Misje mają odbywać się mniej więcej raz w roku, a z czasem dać początek stałej bazie na powierzchni. Doświadczenia z Księżyca NASA traktuje jako przygotowanie do załogowych lotów na Marsa.
Po co wracać na Księżyc
| Cel | Rodzaj | Przykład |
|---|---|---|
| Badanie historii Układu Słonecznego | Naukowy | Próbki skał z regionów, z których nie przywiozła ich żadna misja Apollo |
| Wykorzystanie lodu wodnego | Strategiczny | Woda do picia, tlen i wodór jako paliwo rakietowe |
| Testy technologii marsjańskich | Operacyjny | Habitaty, systemy podtrzymywania życia, długie pobyty z dala od Ziemi |
| Stała obecność | Polityczny | Baza na powierzchni i zasady współpracy w Porozumieniach Artemis |
Najważniejszym celem jest region bieguna południowego. W kraterach, do których nie dociera światło słoneczne, panuje temperatura niższa niż minus 200 stopni Celsjusza i od miliardów lat gromadzi się tam lód wodny. Jeśli uda się go wydobywać, baza nie będzie musiała sprowadzać całej wody i paliwa z Ziemi.
Rakieta SLS, kapsuła Orion i lądowniki
Podstawę programu tworzą trzy elementy.
- Space Launch System (SLS) to rakieta o wysokości około 98 metrów, z czterema silnikami RS-25 odziedziczonymi po wahadłowcach i dwoma dopalaczami na paliwo stałe. Wynosi kapsułę z załogą w stronę Księżyca.
- Orion to kapsuła dla czterech osób budowana przez Lockheed Martin, z europejskim modułem serwisowym ESM, który dostarcza napęd, energię, wodę i tlen.
- Lądowniki HLS (Human Landing System) przewożą astronautów z orbity Księżyca na powierzchnię i z powrotem. Budują je firmy prywatne na zlecenie NASA.
Przez kilka lat czwartym elementem miała być stacja Gateway na orbicie wokół Księżyca. W marcu 2026 roku NASA wstrzymała jej budowę i przeniosła środki na bazę na powierzchni. Historię stacji i powody tej decyzji opisujemy w artykule Gateway: stacja przy Księżycu i jej wstrzymanie.
Lądowniki: Starship i Blue Moon
W kwietniu 2021 roku NASA zamówiła pierwszy lądownik u SpaceX: księżycową wersję Starshipa za 2,89 miliarda dolarów. W maju 2023 roku drugi kontrakt, o wartości 3,4 miliarda dolarów, otrzymało konsorcjum Blue Origin z lądownikiem Blue Moon. Dwóch dostawców ma zabezpieczyć program na wypadek kłopotów jednego z nich.
Oba lądowniki wymagają tankowania na orbicie, ponieważ żaden nie doleci do Księżyca na paliwie z jednego startu. W przypadku Starshipa oznacza to kilka startów cystern przed każdą misją. Przelewu paliwa między statkami w takiej skali nikt wcześniej nie stosował, dlatego stanowi on główne ryzyko harmonogramu. Więcej o rakiecie SpaceX piszemy w artykule Starship SpaceX: budowa, napęd i misje.
Harmonogram misji
Terminy programu przesuwały się wielokrotnie. Artemis I pierwotnie planowano na 2016 rok, a pierwsze lądowanie najpierw na 2024, potem na 2025, 2026 i 2027 rok. W lutym 2026 roku NASA przebudowała kolejność misji: lądowanie przeniosła z Artemis III na Artemis IV, a Artemis III zamieniła w próbę generalną na orbicie okołoziemskiej.
| Misja | Termin | Zadanie | Stan (listopad 2026) |
|---|---|---|---|
| Artemis I | 16 listopada – 11 grudnia 2022 | Lot bezzałogowy na orbitę Księżyca | Wykonana |
| Artemis II | 1–11 kwietnia 2026 | Załogowy przelot wokół Księżyca | Wykonana |
| Artemis III | 2027 (nie wcześniej niż czerwiec) | Dokowanie Oriona z testowymi lądownikami na orbicie okołoziemskiej | W przygotowaniu |
| Artemis IV | Początek 2028 | Pierwsze lądowanie ludzi od 1972 roku | Planowana |
| Artemis V | Koniec 2028 | Drugie lądowanie | Planowana |
Artemis II pobiła rekord odległości człowieka od Ziemi (406 771 kilometrów). Przebieg lotu i sylwetki załogi opisujemy w artykule Artemis II: załoga, trajektoria i rola misji. W załodze Artemis III znalazł się Włoch Luca Parmitano z Europejskiej Agencji Kosmicznej.
Skafandry nowej generacji
NASA zrezygnowała z budowy własnych skafandrów xEMU i w 2022 roku zleciła je firmie Axiom Space. Skafander AxEMU ma lepszą ruchomość w biodrach i kolanach niż stroje Apollo, więc astronauci mogą klękać i podnosić próbki z gruntu. Musi też wytrzymać pył księżycowy, który jest ostry jak drobne szkło, ponieważ na Księżycu nie ma wiatru ani wody, które by go wygładziły. Pierwszy test AxEMU w przestrzeni przewidziano w misji Artemis III.
Współpraca międzynarodowa i rola Europy
Zasady współpracy określają Porozumienia Artemis z 2020 roku: pokojowe wykorzystanie przestrzeni, jawność działań, pomoc w sytuacjach awaryjnych i ochrona miejsc o wartości historycznej. Podpisało je ponad 50 państw, w tym Polska (26 maja 2021 roku).
Najważniejszym wkładem Europy jest moduł serwisowy Oriona ESM, budowany przez Airbus dla Europejskiej Agencji Kosmicznej. W ramach tej umowy europejscy astronauci otrzymali miejsca w kolejnych misjach. Kanada za zobowiązanie do budowy ramienia robotycznego dla stacji Gateway otrzymała miejsce w misji Artemis II, które zajął Jeremy Hansen, a Japonia rozwija ciśnieniowy łazik dla astronautów.
Wyzwania: koszty, opóźnienia i promieniowanie
- Koszty. Według audytu biura Inspektora Generalnego NASA z 2021 roku program do 2025 roku miał pochłonąć około 93 miliardów dolarów, a pojedynczy start SLS z Orionem kosztuje ponad 4 miliardy dolarów.
- Opóźnienia. Pierwsze lądowanie przesunięto z 2024 na 2028 rok. Najwięcej niewiadomych dotyczy tankowania lądowników na orbicie.
- Osłona termiczna. Po Artemis I materiał osłony Oriona odpadał w większych kawałkach, niż przewidywały modele. Przed Artemis II NASA zmieniła profil wejścia w atmosferę.
- Promieniowanie. Poza ziemską magnetosferą astronauci są narażeni na promieniowanie kosmiczne i burze słoneczne, dlatego Orion ma schron z osłoną z wyposażenia i zapasów, w którym załoga przeczekuje rozbłyski.
Po programie Artemis: baza na Księżycu
Od misji Artemis V NASA planuje lądowania mniej więcej raz w roku. Każda misja ma rozbudowywać infrastrukturę: łaziki, zasilanie, łączność i pierwsze moduły mieszkalne. Rezygnacja z budowy stacji Gateway przesunęła ciężar programu właśnie na powierzchnię. Równolegle Chiny przygotowują własny program lądowania z załogą do 2030 roku, co dla Stanów Zjednoczonych jest ważnym argumentem w sporach o budżet.
Jak śledzić program Artemis
- Strona programu na nasa.gov i blog Artemis z komunikatami o terminach.
- Transmisje startów w NASA+ oraz na kanale NASA w serwisie YouTube.
- Serwis Europejskiej Agencji Kosmicznej esa.int, który opisuje moduł ESM i udział europejskich astronautów.
- Polskie serwisy branżowe, między innymi Space24 i Urania.edu.pl.
Najczęściej zadawane pytania
Kiedy człowiek wróci na Księżyc?
Według harmonogramu NASA z 2026 roku pierwsze lądowanie w programie Artemis nastąpi w misji Artemis IV na początku 2028 roku. Wcześniej, w 2027 roku, Artemis III przetestuje lądowniki na orbicie okołoziemskiej.
Czy Artemis II wylądowała na Księżycu?
Nie. Artemis II w kwietniu 2026 roku obleciała Księżyc i wróciła na Ziemię bez lądowania.
Kto zbuduje lądownik?
Dwie firmy: SpaceX (lądownik Starship) i Blue Origin (lądownik Blue Moon).
Czy Polska uczestniczy w programie Artemis?
Polska podpisała Porozumienia Artemis w maju 2021 roku. Nie ma własnego elementu w misjach, ale jako członek Europejskiej Agencji Kosmicznej współfinansuje wkład Europy.
Co się stało ze stacją Gateway?
W marcu 2026 roku NASA wstrzymała jej budowę i przeznaczyła środki na bazę na powierzchni Księżyca.
Komentarze (0)
Brak komentarzy. Bądź pierwszy!
Dodaj komentarz