Jak tokamak ITER utrzymuje plazmę w polu magnetycznym
Paliwo ITER, mieszanina deuteru i trytu, ma osiągnąć w komorze około 150 milionów stopni Celsjusza. W takiej temperaturze atomy tracą elektrony i powstaje plazma, czyli gaz jonów i swobodnych elektronów. Żaden materiał nie wytrzymałby z nią bezpośredniego kontaktu, dlatego tokamak trzyma ją z dala od ścian polem magnetycznym: naładowane cząstki krążą wzdłuż linii pola, zamiast lecieć prosto na ścianę.
Pole tokamaka ma dwie składowe. Składową toroidalną, biegnącą wzdłuż pierścienia, wytwarza 18 cewek pola toroidalnego ustawionych wokół komory. Składowa poloidalna, okrążająca przekrój plazmy, pochodzi przede wszystkim z prądu płynącego w samej plazmie. Ten prąd wzbudza centralny solenoid, który działa jak uzwojenie pierwotne transformatora, a plazma pełni rolę uzwojenia wtórnego. Sześć zewnętrznych cewek pola poloidalnego ustala położenie plazmy i kształt jej przekroju.
Obie składowe razem skręcają linie pola w spiralę. W samym polu toroidalnym jony i elektrony dryfowałyby w przeciwnych kierunkach, w górę i w dół, a powstałe pole elektryczne wypchnęłoby plazmę na zewnętrzną ścianę w ułamku sekundy. Na skręconej linii cząstka przechodzi na przemian przez górną i dolną część przekroju, więc jej dryf się uśrednia.
Prąd plazmy ją też podgrzewa, ale wraz z temperaturą opór plazmy maleje i to grzanie słabnie. Dlatego ITER ma dodatkowe źródła: wiązki szybkich atomów obojętnych, które wnikają w pole magnetyczne i oddają energię w środku plazmy, oraz grzanie falami elektromagnetycznymi dostrojonymi do częstotliwości ruchu jonów i elektronów.
Cewki toroidalne i centralny solenoid są nawinięte z nadprzewodnika niobowo-cynowego, a cewki poloidalne z niobowo-tytanowego. Oba materiały tracą opór elektryczny dopiero po schłodzeniu ciekłym helem do około 4 kelwinów, czyli minus 269 stopni Celsjusza. Magnesy otacza kriostat: stalowa komora o średnicy i wysokości blisko 30 metrów, z której wypompowuje się powietrze. Próżnia w kriostacie działa jak izolacja termosu i ogranicza dopływ ciepła z otoczenia do magnesów.
Cel ITER: dziesięć razy więcej mocy z fuzji niż mocy grzania
ITER buduje w Saint-Paul-lès-Durance, obok francuskiego ośrodka badawczego Cadarache, siedmiu członków: Unia Europejska, Chiny, Indie, Japonia, Korea Południowa, Rosja i Stany Zjednoczone. Celem naukowym jest uzyskanie 500 megawatów mocy z reakcji fuzji przy 50 megawatach mocy grzania wprowadzonej do plazmy, czyli współczynnika Q równego 10, w impulsach trwających kilka minut.
Ten współczynnik liczy się względem mocy grzania plazmy, a nie względem poboru prądu przez całą instalację. Magnesy, kriogenika, pompy i systemy grzania pobierają z sieci znacznie więcej energii, niż ITER mógłby oddać, gdyby miał turbinę. Turbiny jednak nie ma: ITER nie wytworzy ani jednej kilowatogodziny prądu dla odbiorców. Ma pokazać, że plazma, w której większość ciepła daje sama reakcja fuzji, da się utrzymać i kontrolować.
Dotychczasowe rekordy pochodzą z mniejszych maszyn. Europejski tokamak JET w Wielkiej Brytanii w 2023 roku, w ostatniej kampanii przed wyłączeniem, uzyskał 69 megadżuli energii z fuzji w impulsie trwającym około 5 sekund, ale mniej, niż zużyło grzanie plazmy. Przebieg samej reakcji opisuje tekst o reakcji deuteru z trytem, a różnice wobec rozszczepienia w elektrowniach jądrowych porównanie fuzji i fisji.
Jak powstaje rdzeń maszyny: moduły sektorów
Komora próżniowa, w której będzie krążyć plazma, składa się z dziewięciu sektorów o podwójnych ścianach ze stali nierdzewnej. Każdy sektor waży około 440 ton. Cztery wyprodukowała Korea Południowa, pozostałe Europa. W hali montażowej zespół łączy każdy sektor z panelami osłony termicznej i dwiema cewkami pola toroidalnego ważącymi po około 310 ton. Tak powstaje moduł sektora o masie około 1100 ton, który suwnica opuszcza do szybu tokamaka z dokładnością do milimetrów.
Kolejność narzuca geometria. Dolne cewki poloidalne trzeba było ułożyć na dnie szybu, zanim stanęły moduły, bo później nie przeszłyby przez gotowy pierścień. Po ustawieniu wszystkich dziewięciu modułów zespół zespawa sektory w zamknięty torus, wstawi w jego środek centralny solenoid, ułoży górne cewki poloidalne, zamontuje elementy wewnątrz komory i zamknie kriostat.
| Element | Parametry | Stan według ITER (lipiec 2026) |
|---|---|---|
| Moduły sektorów | 9 modułów po około 1100 ton (sektor komory, dwie cewki toroidalne, osłona termiczna) | 6 z 9 w szybie; montaż od kwietnia 2025, ostatni moduł w połowie 2027 roku |
| Komora próżniowa | po zespawaniu średnica około 19 metrów, wysokość 11 metrów, masa około 5200 ton | spawanie sektorów po ustawieniu wszystkich modułów |
| Cewki pola toroidalnego | 18 cewek po około 310 ton, nadprzewodnik niobowo-cynowy | montowane razem z sektorami, w parach |
| Dolne cewki poloidalne | nadprzewodnik niobowo-tytanowy | na dnie szybu, ułożone przed modułami |
| Centralny solenoid | sześć modułów niobowo-cynowych wyprodukowanych w Stanach Zjednoczonych | montaż po zamknięciu torusa |
Szósty moduł trafił do szybu pod koniec lipca 2026 roku, według ITER prawie pół roku przed harmonogramem. Ustawienie ostatniego modułu przesunięto z grudnia 2027 na połowę 2027 roku, bo każda kolejna operacja przebiegała sprawniej od poprzedniej.
Dlaczego harmonogram ITER przesunął się o dekadę
Harmonogram z 2016 roku zakładał pierwszą plazmę w 2025 roku i paliwo deuterowo-trytowe w 2035 roku. W 2022 roku na placu budowy wykryto dwie wady kluczowych podzespołów: odchyłki wymiarów krawędzi spawalniczych w sektorach komory próżniowej oraz pęknięcia korozyjne w rurach chłodzących panele osłony termicznej. Sektory i panele trzeba było wymontować i naprawić, a do tego doszły opóźnienia z czasu pandemii.
W 2024 roku Rada ITER przyjęła nowy harmonogram. Zamiast krótkiej pierwszej plazmy w niepełnej maszynie projekt od razu startuje z kompletniejszym wyposażeniem, w tym z diwertorem, który odbiera ciepło i cząstki uchodzące z plazmy, oraz z blokami osłonowymi płaszcza. Kolejne etapy według tego planu:
- 2034: początek badań z plazmą wodorową i deuterową,
- 2035: reakcje deuteru z deuterem, które dają niewiele energii, ale sprawdzają diagnostykę i osłony,
- 2036: praca przy pełnej energii pola magnetycznego,
- 2039: początek pracy z mieszaniną deuteru i trytu.
Dlaczego plazma D-T to osobny etap, a nie kolejny test
Reakcja deuteru z trytem daje jądro helu o energii 3,5 megaelektronowolta i neutron o energii 14,1 megaelektronowolta. Jądro helu ma ładunek, więc zostaje w polu magnetycznym i oddaje energię plazmie. Przy Q równym 10 te cząstki dostarczają 100 megawatów, dwa razy więcej niż grzanie zewnętrzne. Fizycy nazywają taki stan plazmą płonącą: jej temperaturę podtrzymuje głównie sama reakcja, więc sterowanie musi uwzględniać nowe sprzężenia, których plazma wodorowa nie ma.
Neutron nie ma ładunku, więc pole magnetyczne go nie zatrzymuje. Wylatuje z plazmy z około 80 procentami energii reakcji, nagrzewa elementy wokół komory, uszkadza strukturę materiałów i czyni je promieniotwórczymi. Po rozpoczęciu pracy z trytem elementy wewnątrz komory można wymieniać już tylko zdalnie, robotami.
Tryt jest promieniotwórczy, ma okres połowicznego rozpadu około 12,3 roku i łatwo przenika przez metale. Układ paliwowy musi go więc szczelnie zamykać, odzyskiwać z gazów odpompowanych z komory i wprowadzać z powrotem do obiegu. ITER podlega francuskiemu dozorowi jądrowemu jako instalacja jądrowa i dopiero praca z trytem uruchamia pełen zakres procedur ochrony radiologicznej.
Reakcja D-T ma też przewagę, która uzasadnia te koszty. W temperaturze osiągalnej w tokamaku zachodzi około stu razy częściej niż reakcja deuteru z deuterem, dlatego wszystkie projekty elektrowni tokamakowych zakładają właśnie to paliwo.
Skąd wziąć tryt i czego ITER nie rozstrzygnie
Tryt występuje w przyrodzie w śladowych ilościach. ITER będzie go sprowadzać z zewnątrz: według organizacji ITER jedynym łatwo dostępnym źródłem są ciężkowodne reaktory rozszczepieniowe typu CANDU, w których tryt powstaje jako produkt uboczny w niewielkich ilościach. Przemysłowa elektrownia termojądrowa potrzebowałaby około 70 kilogramów trytu rocznie na każdy gigawat mocy cieplnej, więc musiałaby wytwarzać paliwo sama.
Służy do tego płaszcz hodowlany z litem otaczający komorę. Neutron z reakcji uderza w jądro litu 6, które rozpada się na hel i tryt. Elektrownia musi wytwarzać więcej trytu, niż spala, z zapasem na rozpad promieniotwórczy i straty w obiegu. ITER nie będzie samowystarczalny pod tym względem: w kilku portach komory zainstaluje testowe moduły płaszcza hodowlanego, które sprawdzą wytwarzanie trytu na małą skalę.
Z tego wynika podział ról. ITER ma potwierdzić fizykę płonącej plazmy, działanie wielkich magnesów nadprzewodzących, zdalną obsługę i bezpieczną gospodarkę trytem. Materiały odporne na wieloletnie bombardowanie neutronami, pełny obieg paliwa i wytwarzanie prądu sprawdzą dopiero następne maszyny, nazywane elektrowniami demonstracyjnymi. Konkurencyjne podejścia, w tym fuzję inercyjną z laserami, omawia tekst o drodze od przełomu w NIF do reaktorów komercyjnych.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czy ITER będzie produkować energię elektryczną?
Nie. ITER nie ma turbiny ani generatora. Ciepło z fuzji odbierze woda chłodząca i odda je do otoczenia. Celem jest 500 megawatów mocy fuzji przy 50 megawatach mocy grzania plazmy, a prąd dla sieci mają wytwarzać dopiero elektrownie demonstracyjne.
Kiedy ITER uruchomi plazmę deuterowo-trytową?
Według harmonogramu przyjętego w 2024 roku w 2039 roku. Wcześniej, od 2034 roku, maszyna będzie pracować z wodorem i deuterem, w 2035 roku z reakcjami deuteru z deuterem, a w 2036 roku przy pełnej energii pola magnetycznego.
Na jakim etapie jest budowa w 2026 roku?
W lipcu 2026 roku w szybie tokamaka stało 6 z 9 modułów sektorów, każdy złożony z sektora komory próżniowej i dwóch cewek pola toroidalnego. Ostatni moduł ma stanąć w połowie 2027 roku, potem zespół zespawa sektory w zamknięty pierścień.
Czy w tokamaku może dojść do niekontrolowanej reakcji?
Nie. Fuzja nie jest reakcją łańcuchową. W komorze znajduje się w danej chwili najwyżej kilka gramów paliwa, a każde zaburzenie pola, dopływu paliwa albo grzania gasi plazmę w ułamku sekundy. Ryzyko dotyczy gospodarki trytem i promieniotwórczości elementów napromieniowanych neutronami, dlatego ITER podlega dozorowi jądrowemu.
Skąd ITER weźmie tryt?
Z zewnątrz, głównie z ciężkowodnych reaktorów typu CANDU, w których powstaje jako produkt uboczny. Testowe moduły płaszcza hodowlanego w ITER sprawdzą wytwarzanie trytu z litu, ale na skalę zbyt małą, żeby zasilić maszynę.
Komentarze (0)
Brak komentarzy. Bądź pierwszy!
Dodaj komentarz