Co osiągnął NIF w grudniu 2022 roku
5 grudnia 2022 roku National Ignition Facility w Lawrence Livermore National Laboratory w Kalifornii po raz pierwszy uzyskała z reakcji fuzji więcej energii, niż dostarczyły lasery: 3,15 megadżula przy 2,05 megadżula światła laserowego, czyli zysk około 1,5. Fizycy nazywają to zapłonem albo naukowym progiem opłacalności.
Ten wynik dotyczy wyłącznie energii, która dotarła do paliwa. Do zasilenia laserów instalacja pobrała z sieci około 400 megadżuli, ponad sto razy więcej, niż dała reakcja. Elektrownia potrzebuje zysku liczonego od energii pobranej z sieci, a do tego NIF nie był projektowany. To przede wszystkim laboratorium badań nad bronią jądrową i fizyką materii w ekstremalnych warunkach.
Jak działa fuzja inercyjna w NIF
192 wiązki laserowe trafiają do kilkumilimetrowego złotego cylindra, nazywanego hohlraumem. Jego ścianki zamieniają światło na promieniowanie rentgenowskie, które ze wszystkich stron ściska kapsułkę z zamrożonym deuterem i trytem. Paliwo zapada się w ciągu miliardowych części sekundy, a w jego środku jądra deuteru i trytu łączą się w hel, uwalniając neutrony i energię. Bezwładność samego paliwa utrzymuje je razem na tyle długo, żeby reakcja się rozwinęła, stąd nazwa fuzja inercyjna.
W 2022 roku przełom dała grubsza i gładsza kapsułka, mocniejszy laser (2,05 megadżula zamiast 1,9) i inne rozłożenie energii między wiązki, dzięki któremu kapsułka zapadała się bardziej symetrycznie.
Wyniki NIF po 2022 roku
| Data | Energia z fuzji | Energia lasera | Zysk |
|---|---|---|---|
| sierpień 2021 | 1,3 MJ | 1,9 MJ | 0,7 |
| 5 grudnia 2022 | 3,15 MJ | 2,05 MJ | 1,5 |
| 30 lipca 2023 | 3,88 MJ | 2,05 MJ | 1,9 |
| luty 2024 | 5,2 MJ | 2,2 MJ | 2,4 |
| 2025 | 8,6 MJ | około 2,1 MJ | ponad 4 |
Zapłon przestał być jednorazowy, kolejne strzały w 2023 i 2024 roku znów przekroczyły próg. Elektrownia inercyjna musiałaby jednak zapalać kilka kapsułek na sekundę, a przygotowanie jednego strzału w NIF trwa wiele godzin. Lasery NIF zamieniają na światło docierające do celu mniej niż 1% pobranej energii (lasery z pompowaniem diodowym osiągają około 10%), a każda kapsułka jest wykonywana ręcznie z precyzją ułamków mikrometra.
Inercyjna czy magnetyczna: dwie drogi do elektrowni
Fuzja magnetyczna utrzymuje gorącą plazmę w polu magnetycznym przez sekundy lub minuty, zamiast ściskać paliwo w ułamku sekundy. Najbardziej rozwiniętą konstrukcją jest tokamak. Rekord energii z jednego impulsu należy do brytyjskiego tokamaka JET, który w 2023 roku, przed zamknięciem, uzyskał 69 megadżuli. Największy budowany tokamak to ITER we Francji, o którym piszemy w tekście ITER: jak działa tokamak.
| Fuzja inercyjna | Fuzja magnetyczna | |
|---|---|---|
| Zasada | błyskawiczne ściśnięcie kapsułki laserem | plazma utrzymywana polem magnetycznym |
| Najlepszy wynik | zysk ponad 4 względem lasera (NIF, 2025) | 69 MJ z impulsu (JET, 2023), zysk poniżej 1 |
| Główny problem elektrowni | wiele strzałów na sekundę, sprawność laserów, tanie kapsułki | długie utrzymanie plazmy, materiały odporne na neutrony |
| Przykłady | NIF, firmy budujące lasery o wysokiej częstotliwości | ITER, SPARC, stellarator Wendelstein 7-X |
Obie drogi korzystają z tej samej reakcji deuteru z trytem. Jak ona przebiega i skąd biorą się neutrony, wyjaśniamy w tekście o reakcji D-T, a różnice między fuzją i rozszczepieniem w porównaniu fuzja kontra fisja.
Kto buduje pierwsze elektrownie fuzyjne
Commonwealth Fusion Systems (CFS) buduje w Devens w stanie Massachusetts tokamak SPARC, który ma pokazać więcej energii z fuzji niż energia grzania plazmy. Kluczem są magnesy z nadprzewodnika wysokotemperaturowego. W 2021 roku firma pokazała magnes o polu 20 tesli, co pozwala zbudować tokamak znacznie mniejszy od ITER. Następna ma być elektrownia ARC o mocy około 400 megawatów elektrycznych w hrabstwie Chesterfield w Wirginii, planowana na początek lat 30. W lipcu 2025 roku Google podpisał umowę na zakup 200 megawatów z tej elektrowni, a we wrześniu 2025 roku Eni zawarł umowę na odbiór energii wartą miliard dolarów.
Helion Energy stosuje inną metodę: zderza i ściska dwa pierścienie plazmy w liniowym urządzeniu i chce odbierać energię bez turbiny parowej, bezpośrednio z pola magnetycznego. Prototyp Polaris w lutym 2026 roku osiągnął fuzję deuteru z trytem przy temperaturze 150 milionów stopni Celsjusza. W 2023 roku firma podpisała z Microsoftem umowę na dostawy z elektrowni Orion w Malaga w stanie Waszyngton od 2028 roku. W czerwcu 2026 roku przyznała, że pełne 50 megawatów nie będzie dostępne przed 2029 albo 2030 rokiem.
Żadna z tych firm nie pokazała jeszcze urządzenia, które oddaje do sieci więcej energii, niż pobiera. Terminy na lata 2028 do 2035 to plany inwestorów i umowy zakupu, a nie wyniki pomiarów.
Co dzieli eksperyment od elektrowni
- Zysk inżynierski: elektrownia musi oddać do sieci więcej, niż pobiera cała instalacja, wraz z laserami, magnesami, chłodzeniem i obiegiem paliwa. Zysk naukowy 1,5 czy nawet 4 to za mało.
- Tryt: jest radioaktywny, ma okres półtrwania 12,3 roku i w przyrodzie praktycznie nie występuje. Elektrownie będą musiały wytwarzać go same w płaszczu z litu.
- Materiały: neutrony o energii 14 megaelektronowoltów uszkadzają ściany reaktora i czynią je radioaktywnymi. Elementy wewnętrzne trzeba będzie regularnie wymieniać.
- Koszt: dopiero pierwsze elektrownie pokażą, ile kosztuje megawatogodzina z fuzji w porównaniu z odnawialnymi źródłami i rozszczepieniem.
Bezpieczeństwo i odpady
W reaktorze fuzyjnym nie ma reakcji łańcuchowej, a w komorze znajduje się w danej chwili najwyżej kilka gramów paliwa. Każde zaburzenie gasi plazmę, więc stopienie rdzenia w rozumieniu elektrowni jądrowej nie jest możliwe. Produktem reakcji jest hel. Odpady promieniotwórcze powstają mimo to: to elementy konstrukcji napromieniowane neutronami. Przy odpowiednim doborze materiałów ich aktywność spada w ciągu dziesięcioleci, a nie tysięcy lat jak w przypadku wypalonego paliwa z elektrowni jądrowych.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Kiedy powstanie pierwsza elektrownia fuzyjna?
Firmy prywatne zapowiadają pierwsze elektrownie na lata 2028 do 2035, a Helion już przesunął swój termin pełnej mocy na 2029 albo 2030 rok. Żadna instalacja nie pokazała jeszcze dodatniego bilansu liczonego od energii z sieci, więc te daty są niepewne.
Czy NIF wytworzył prąd?
Nie. NIF uzyskał więcej energii z fuzji, niż dostarczyły lasery, ale nie zamienia jej na prąd, a lasery pobrały z sieci ponad sto razy więcej energii.
Czym jest zapłon w fuzji?
To stan, w którym energia z reakcji fuzji przekracza energię dostarczoną do paliwa, a reakcja zaczyna się sama podgrzewać. W NIF oznacza to więcej energii z fuzji niż energii światła laserowego.
Czym różni się fuzja jądrowa od elektrowni jądrowej?
Elektrownie jądrowe rozszczepiają ciężkie jądra uranu, fuzja łączy lekkie jądra wodoru w hel. Fuzja nie daje długożyciowego wypalonego paliwa i nie może wywołać niekontrolowanej reakcji łańcuchowej.
Czy Polska bierze udział w badaniach nad fuzją?
Tak. Polskie ośrodki, w tym Instytut Fizyki Plazmy i Laserowej Mikrosyntezy w Warszawie, należą do europejskiego konsorcjum EUROfusion i uczestniczą w pracach przy JET, ITER i Wendelstein 7-X.
Komentarze (0)
Brak komentarzy. Bądź pierwszy!
Dodaj komentarz